Sai phạm về kinh tế thì nên trả giá bằng kinh tế

Theo Bộ Công an, thực tiễn cho thấy có những hành vi vi phạm gây thiệt hại về kinh tế nhưng xuất phát từ mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, quốc phòng - an ninh; không tham nhũng và có khả năng khắc phục toàn bộ hậu quả, song vẫn bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Vì vậy, tại dự thảo sửa đổi Bộ luật Hình sự, Bộ Công an đề xuất bổ sung cơ chế tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự để người vi phạm có thời gian khắc phục hậu quả; đồng thời bổ sung căn cứ miễn trách nhiệm hình sự đối với trường hợp đã khắc phục đầy đủ thiệt hại, nhằm bảo đảm tính công bằng, thống nhất và khuyến khích khắc phục hậu quả.

Trao đổi với phóng viên về vấn đề trên, luật sư Trần Nam Long - Giám đốc Công ty Luật TNHH Trần Long và Cộng sự cho rằng, thực tiễn xử lý các vụ án kinh tế thời gian qua cho thấy đang tồn tại một "nút thắt" trong hoạt động tố tụng hình sự.

Luật sư Trần Nam Long.

Cụ thể, khi cơ quan chức năng phát hiện sai phạm hoặc dấu hiệu hình sự trong quá trình triển khai các dự án kinh tế - xã hội, các biện pháp tố tụng thường được áp dụng ngay như khởi tố vụ án, khởi tố bị can, bắt tạm giam, phong tỏa tài sản. Điều này nhiều khi kéo theo hệ lụy lớn cho doanh nghiệp, người lao động và cả nền kinh tế.

"Việc xử lý nghiêm các hành vi vi phạm là cần thiết, nhưng hậu quả kéo theo đối với xã hội đôi khi rất lớn. Có doanh nghiệp với hàng nghìn lao động rơi vào nguy cơ đình trệ, các dự án đang triển khai bị đóng băng", ông Long nói.

Từ thực tế đó, luật sư Long đánh giá đề xuất của Bộ Công an về cơ chế "tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự" là cách tiếp cận phù hợp, bởi nó hướng tới việc cân bằng giữa yêu cầu bảo đảm sự nghiêm minh của pháp luật và hạn chế "chi phí xã hội" quá lớn do hoạt động tố tụng gây ra.

Theo luật sư Long, phần lớn các sai phạm trong lĩnh vực phát triển kinh tế - xã hội đều xoay quanh lợi ích kinh tế, do đó biện pháp xử lý cũng nên ưu tiên theo hướng kinh tế thay vì quá nặng về hình sự.

Trong vụ án xảy ra tại Tập đoàn FLC, ông Trịnh Văn Quyết nhiều lần "tha thiết" xin được gỡ phong toả tài sản để khắc phục hậu quả vụ án, tuy nhiên không được chấp nhận.

"Doanh nhân hoạt động vì lợi ích. Nếu họ gian lận để đạt lợi ích thì hãy đánh trực tiếp vào lợi ích đó. Phạt tiền, buộc bồi thường, khắc phục hậu quả sẽ là biện pháp răn đe đúng bản chất hơn là đưa họ vào tù", ông phân tích và khẳng định, khi số tiền phải khắc phục lớn hơn nhiều lần số tiền vi phạm thì hoàn toàn đảm bảo sức răn đe.

Theo ông, trong nhiều lĩnh vực mới như chứng khoán, tài sản số hay các mô hình kinh doanh sáng tạo, pháp luật vẫn chưa theo kịp thực tiễn. Doanh nhân đôi khi phải hoạt động trong "khoảng trống pháp lý" hoặc đối mặt với nhiều cách hiểu khác nhau của quy định pháp luật.

"Khó ai kinh doanh mà tuyệt đối không có rủi ro pháp lý, đặc biệt ở những lĩnh vực mở, pháp luật chưa hoàn thiện. Vì vậy cần tạo ra không gian nhất định để họ dám làm, dám thử nghiệm. Nếu sai phạm có thể khắc phục được thì nên cho họ cơ hội sửa sai", ông nói.

Việc không áp dụng cơ chế trên với các hành vi tham nhũng, vụ lợi như đề xuất của Bộ Công an, ông Long cũng bày tỏ ủng hộ. Theo ông, tham nhũng là hành vi "đánh đổi giữa tiền và quyền", cần phải xử lý nghiêm bằng hình phạt tù để bảo đảm tính răn đe.

"Tạm hoãn truy cứu" phải được luật hóa đồng bộ

Luật gia Dương Đình Khuyến – Uỷ viên Ban thường vụ Hội Luật gia Việt Nam cũng bày tỏ ủng hộ về mặt chủ trương nhưng cho rằng vấn đề lớn nhất hiện nay là cơ chế tố tụng để triển khai đề xuất này.

Theo ông Khuyến, khi cơ quan điều tra đã khởi tố vụ án, khởi tố bị can thì toàn bộ quá trình xử lý phải tuân thủ chặt chẽ quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự. Vì vậy, khái niệm "tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự" nếu muốn áp dụng được thì phải được luật hóa bằng các quy định rất cụ thể.

"Khi đã khởi tố hình sự rồi thì mọi việc phải đi theo quy trình tố tụng. Không thể chỉ nói tạm hoãn là tạm hoãn được, phải có căn cứ pháp lý rõ ràng", ông Khuyến nói.

Theo luật gia Dương Đình Khuyến, nếu trong quá trình điều tra xác định người vi phạm không có tư lợi cá nhân, sai phạm xuất phát từ mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội và có khả năng khắc phục toàn bộ hậu quả, thì cơ quan điều tra có thể kiến nghị đình chỉ hoặc tạm đình chỉ điều tra.

Luật gia Dương Đình Khuyến.

"Thông thường cơ quan điều tra sẽ chọn phương án tạm đình chỉ để bảo đảm an toàn pháp lý. Nếu sau này phát hiện thêm tình tiết mới như có dấu hiệu tham nhũng hay tư lợi thì vẫn có thể phục hồi điều tra", ông phân tích.

Ông Khuyến cũng cho rằng, với tinh thần của Nghị quyết 68 về phát triển kinh tế tư nhân, nhiều vụ việc hoàn toàn có thể được xử lý dứt điểm ngay từ giai đoạn điều tra mà không cần kéo dài sang giai đoạn truy tố và xét xử.

Tuy nhiên, thực tế hiện nay lại phát sinh nhiều tình huống phức tạp, khi có vụ án đã chuyển sang Viện Kiểm sát, thậm chí Tòa án đã thụ lý. Lúc này, việc dừng truy cứu trách nhiệm hình sự sẽ phải có căn cứ tố tụng tương ứng ở từng giai đoạn.

Làm sao đảm bảo xử lý tài sản, tránh "thả gà ra đuổi"?

Một trong những vấn đề được cả hai chuyên gia cùng nhấn mạnh là cơ chế xử lý tài sản kê biên, phong tỏa trong các vụ án kinh tế để bảo đảm thực thi và tránh ttình trạng "thả gà ra đuổi".

Trước hết, theo luật sư Trần Nam Long, trên thực tế, nhiều trường hợp ngay khi bị khởi tố thì gần như toàn bộ tài sản của doanh nghiệp hoặc cá nhân đã bị phong tỏa để phục vụ điều tra. 

Do đó, khi cơ quan tố tụng yêu cầu bị can khắc phục hậu quả thì họ không còn khả năng tiếp cận tài sản để thực hiện nghĩa vụ. "Không thể vừa trói tay, trói chân người ta rồi lại yêu cầu họ phải khắc phục hậu quả", ông Long nói.

Đồng quan điểm, luật gia Dương Đình Khuyến cho rằng nếu muốn khuyến khích người vi phạm chủ động khắc phục thì cơ quan tiến hành tố tụng phải có cơ chế tạo điều kiện cho họ xử lý tài sản dưới sự giám sát chặt chẽ của cơ quan giám sát.

"Ví dụ người ta có nguyện vọng bán tài sản để khắc phục hậu quả thì cơ quan tố tụng có thể giám sát việc bán đấu giá, thu tiền trực tiếp để bảo đảm không xảy ra tình trạng tẩu tán tài sản", ông Khuyến đề xuất.

Theo ông, thay vì phong tỏa tuyệt đối toàn bộ tài sản, cần có cơ chế linh hoạt hơn để vừa bảo đảm thu hồi tài sản cho Nhà nước, vừa tạo điều kiện cho người vi phạm thực hiện nghĩa vụ khắc phục hậu quả.

"Bản chất là cơ quan tố tụng vẫn nắm đằng chuôi, vẫn kiểm soát dòng tiền, nhưng phải mở ra cơ hội để người ta khắc phục. Nếu không thì rất khó khả thi trong thực tế", luật gia Dương Đình Khuyến nói.

Đồng quan điểm, luật sư Long cho hay cần có cơ chế phối hợp giữa cơ quan điều tra, viện kiểm sát, tòa án và cơ quan thi hành án để xử lý linh hoạt tài sản trong giai đoạn tố tụng. 

Đặc biệt, ông cho rằng nếu giá trị tài sản bị kê biên nhỏ hơn nghĩa vụ phải khắc phục, cơ quan thi hành án có thể đứng ra tổ chức bán đấu giá tài sản ngay từ giai đoạn điều tra, dưới sự giám sát của các cơ quan tố tụng.

Ngược lại, nếu tổng giá trị tài sản lớn hơn nhiều so với nghĩa vụ phải khắc phục, nên cho phép người bị truy cứu hoặc gia đình họ chủ động bán tài sản để nộp tiền khắc phục hậu quả.

"Ví dụ họ phải khắc phục 10 tỷ đồng nhưng tổng tài sản là 100 tỷ đồng thì hãy để họ tự xử lý tài sản miễn sao nộp đủ số tiền cần khắc phục. Không nhất thiết phải phong tỏa toàn bộ rồi khiến mọi hoạt động bị đình trệ", luật sư Long nêu quan điểm.

Đặng Ngọc Thủy